Đặc sản Nha Trang

Trầm hương Khánh Hòa – Linh khí kết tinh của trời đất

Khánh hòa là xứ Trầm hương
Non cao biển rộng người thương đi về

Từ xa xưa Khánh Hòa là được mệnh danh là xứ Trầm bởi rừng ở đây có nhiều cây Dó bầu – loài cây cho Trầm với chất lượng không đâu sánh được. Có lẽ không mấy ai hiểu vì sao Trầm hương lại đắt đỏ. Còn Kỳ nam thì sao? Đã bao nhiêu người đã từng mất tích trong rừng sâu nước độc để tìm cho bằng được chút Kỳ Nam với hy vọng đổi đời.

Tháp Trầm Hương – biểu tượng của tỉnh Khánh Hòa. Ảnh: Internet

Trầm hương có từ đâu?

Trầm hương là sản phẩm của cây Dó bầu. Ngoài cho ra sản phẩm là Trầm, thì cây Dó còn cho ra thêm một loại dầu gọi là Kỳ Nam. Sách “Đại Nam nhất thống chí” của Quốc sử quán triều Nguyễn, phần viết về thổ sản của tỉnh Khánh Hoà ghi:

Vùng núi các huyện đều có kỳ nam, trầm hương. Dân xã An Thành huyện Tân Định hàng năm đi kiếm để nạp, năm nào không có kỳ nam phải nạp thay bằng trầm hương.

Trầm Khánh Hòa tập trung nhiều ở rừng núi các huyện Vạn Ninh, Ninh Hòa, Khánh Vĩnh, trong đó nổi tiếng nhất là vùng Tu Bông, Vạn Giã thuộc huyện Vạn Ninh mà danh tiếng đã đi vào ca dao:

Cây quế thiên thai mọc ngoài khe đá, Trầm nơi Vạn Giã hương toả sơn lâm…

Vậy Cây Dó bầu là cây gì? Tại sao nó lại tạo Trầm – Kỳ

Ngày nay cây dó bầu được nhiều người trồng để tạo trầm. Ảnh: Internet

Cây Dó bầu có khả năng cho trầm tên khoa học là Aquilaria Carassan thuộc học Thymelaceae (họ Trầm). Cây cao từ 30 – 40m thân thằng tán thưa. Nó thuộc loại cây mọc nhanh, là cây nhiệt đới thường xanh, cây chịu bóng, nhất là trong 2 năm đầu. Cây có thể sinh trưởng trên nhiều loại đất.

Trong tự nhiên dưới tác động của một số tác động gây ra tổn tương cơ học và sự xâm nhập của một loại nấm cộng sinh làm biến đổi các thành phần gỗ trong phần lõi của thân cây. Từ những vết thương này, nhựa luyện (dầu) tích tụ lại giống như hình thức băng bó vết thương và lan dần tạo thành Trầm – Kỳ. Quá trình này diễn ra từ trong lõi cây Dó ngẫu nhiên và lâu dài hàng chục năm hoặc có thể lâu hơn.

Không phải bất kỳ thân cây Dó nào cũng có Trầm hương và Kỳ nam. Chỉ một số cây Dó có bệnh mới chứa Trầm ở phần lõi của thân. Căn cứ vào sự hóa nhựa (sự tụ dầu) nhiều hay ít mà chia Trầm hương thành 3 loại khác nhau:

– Tóc: nhựa dầu nhiễm bên ngoài mạch gỗ, thường sử dụng để làm nhang.

– Trầm hương: do sự phân hóa không trọn vẹn của các phần từ gỗ. Gỗ ít tẩm nhựa hơn, màu nâu hơn có sọc đen, nhẹ nổi được trong nước, dùng để chưng cất tinh dầu. Khi hàm lượng dầu lớn hơn 25% Trầm hương dễ chìm trong nước. Loại Trầm hương cao cấp có thể đạt hàm lượng dầu lên tới 60 – 80%.

Trầm miếng sau khi được chế biến. Ảnh: Internet

– Kỳ nam (sự kỳ diệu của phương nam): do sự biến đổi hoàn toàn của các phẩn tử gỗ. Các phần tử gỗ thoái hóa biến dạng, mất mộc tố thay vào đó chứa một chất nhựa thơm – có mày nâu đậm hay đen, nặng chìm trong nước, vị đắng thường hình thành ở phần lõi gỗ.

Đặc điểm của Trầm và Kỳ nam

Cả 2 đều ở lõi cây Dó do tích tụ nhiều hay ít tinh dầu. Muốn phân biệt hai thứ ấy ta phải xem kỹ tính chất và khí vị của chúng:

– Gỗ Kỳ nam nặng và nhuyễn, có đủ vị cay, chua, đắng, ngọt, thơm tho. Nó tích chứa nhiều tinh dầu nên khi cháy cho ngọn màu xanh, khói lên thẳng và cao, bay lờ lững trong không khí rất lâu.

– Gỗ Trầm hương nhẹ hơn, có vị cay, hơi đắng, mùi thơm nhẹ nhàng. Khi đốt cháy Trầm hương bốc khói lên hình vòng rồi tan biến nhanh trong không khí.

Một mảnh trầm nhỏ. Ảnh: Internet

Muốn phân biệt Kỳ nam tốt xấu thì người ta quan sát loại nào có sớ nhuyễn mịn, có nhiều tinh dầu là tốt, còn loại nào rắn chắc và ít dầu là xấu. Một số kinh nghiệm của người sành sỏi đó là lấy Kỳ nam gói trong lá chuối thật kín rồi đem phơi nắng đến tối đem vào nếu có nhiều chất dầu chảy ra là tốt. Thêm một lưu ý nữa, muốn bảo quản Kỳ Nam tốt và lâu thì nên bọc nó vào trong giấy thiếc hoặc bỏ vào hộp có nắp đậy kín để tinh dầu khỏi bay hơi hoặc chảy ra mất bớt.

Công dụng của Trầm – Kỳ

– Làm dược liệu: Là vị thuốc quý hiếm

Trong Đông Y

Trừ sơn lam chướng khí: người ta thường xong trầm trong nhà để trừ khí đọc và thường mang Kỳ nam trong người để ngừa lam chướng khí. Ở một vài vùng, người ta thường bọc Kỳ nam trong túi vải thưa để đeo ở cổ xem như bùa hộ mệnh, trẻ em dưới 1 tuổi đeo 2 chỉ ; từ 1 đến 5 tuổi đeo 3 chỉ; người lớn đeo 5 chỉ.

Dùng làm thuốc giải nhiệt và trừ sốt rét, thuốc trừ đau bụng. Cũng theo Đông Y, Kỳ Nam dùng để trị các chứng độc thủy do phong thổ gây nên, làm tiêu chứng chướng mãn, no hơi, đau bụng, ói mửa hen suyễn thở gấp, hạ được nghịch khí thông chứng bế do khí hư gây nên. Tuy nhiên cũng cần lưu ý, đối với phụ nữ mang thai không nên uống hoặc mang trong mình vì có thể làm sảy thai. Những người suy nhược và biếng ăn suy gan cũng không nên dùng Trầm kỳ.

Trong Tây Y

Trầm Hương có tính kháng sinh, tạo khánh thể mạnh (diệt khuẩn, làm lành vết thương) và có tác dụng chữa một số bệnh về tim mạch (đau ngực, suy tim); bệnh hô hấp (hen suyễn), bệnh thần kinh (an thần, trị mất ngủ, giảm đau, trấn tỉnh…); bệnh về tiêu hóa (đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy); bệnh về đường tiết niệu (bí tiểu tiện).

– Hương Liệu: Trong công nghiệm mỹ phẩm dùng làm chất định hương, chế biến các loại dầu thơm , nước hoa cao cấp, dùng làm xà phòng tắm cao cấp dùng cho vua chúa thời trước.

Vòng tay chế tác từ trầm hương. Ảnh: Internet

– Trong Tín ngưỡng, tôn giáo: Trầm hương được sử dụng là nhang, chất nền đốt sử dụng trong các dịp lễ, cúng. Trong văn hóa dân gian, làn khói hương tượng trưng cho việc truyền tín hiệu từ thế giới thực tại đến cõi tâm linh khi muốn thông báo một sự việc hoặc cầu xin điều gì đó vì thế hương còn được gọi là hương tín. Nói cách khác đó là nhịp cầu kết nối giữa thế giới hữu hình và vô hình.

Trong các loại hương dâng Phật thì hương Trầm được suy tôn là mùi “ Hương của Niết bàn” đặc biệt là loại hương Kỳ nam. Khi nói hương Trầm là mùi hương của Niết Bàn đã cho thấy đây quả làm mùi hương vô cùng tôn quí.

Phật giáo Tây Tạng sử dụng trầm hương để tăng cường sự tập trung, yên tĩnh sâu và thanh lọc tinh thần làm cho các giác quan trở nên nhạy bén và giúp khai mở hiểu biết, luân xa. Kỳ nam thuộc diện siêu đắt do giá trị tâm linh và mùi hương tôn quý và đặc biệt được sử dụng trong các nghi lễ quan trọng.
Ngoài ra, một số nơi còn sử dụng khi hỏa tảng ướp xác người quá cố, người theo đạo Hồi dùng tinh dầu Trầm xịt lên người vào những ngày lễ hội.

Video giới thiệu về Bảo tàng trầm hương Khánh Hòa

Leave a Comment