Lịch sử - Văn hóa

Theo dấu chân Bác sĩ Yersin trên vùng đất Nha Trang – Khánh Hòa

Bác sĩ Alexandre Jon Emile Yersin đã có hơn 50 năm sống và làm việc tại Việt Nam, trong đó phần lớn thời gian là ở Nha Trang. Từng con đường và mảnh đất nơi đây in đậm dấu chân ông.

Bác sĩ Yersin. Ảnh: Internet

1. Cuộc đời bác sĩ A.Yersin

Yersin sinh năm 1863 tại Thụy Sĩ và từng theo học ngành y ở Thụy Sĩ, Đức và Pháp. Năm 1886, ông gia nhập viện nghiên cứu của Louis Pasteur và tham gia phát triển huyết thanh ngừa bệnh dại. Năm 1888, sau khi nhận văn bằng tiến sĩ y khoa, Yersin sang Berlin theo học lớp vi trùng học do Robert Koch (bác sĩ, nhà sinh học người Đức đã tìm ra trực khuẩn bệnh than, trực khuẩn lao và vi khuẩn bệnh tả đồng thời là người đã phát biểu nguyên tắc Koch) giảng dạy. Năm 1889, Ông gia nhập Viện Pasteur Paris mới được thành lập và cộng tác với Émile Roux, hai người đã cùng khám phá ra độc tố bạch hầu.

Tuy nhiên, tin tức, những chuyến đi, và những tấm bản đồ về Đông Dương vẫn luôn thôi thúc niềm đam mê thám hiểm của nhà khoa học trẻ. Niềm đam mê, khát vọng được đi và khám phá đã khiến Yersin từ bỏ tương lai xán lạn trong nghiên cứu khoa học ở Paris với tư cách là một môn đệ của Pasteur để đi đến những miền đất xa lạ. A.Yersin đã viết cho mẹ:

Con sẽ không buồn nếu phải rời Paris vì con thấy chán ngấy kịch nghệ, đám thượng lưu làm con kinh tởm, và đời mà không đi thì còn gì là đời.

A.Yersin đến Đông Dương và làm bác sĩ trên những con tàu biển qua lại giữa Sài Gòn – Manila rồi Sài Gòn – Hải Phòng, mỗi lần tàu ghé Vịnh Nha Trang, một vịnh nước yên tĩnh đầy nắng, Yersin lại bị mê hoặc đến sững sờ bởi vùng đất hoang dã với mảng thực vật trên đất liền đẹp rực rỡ, bên trên sừng sững những đỉnh núi mây mù chưa hề có trên bản đồ.

Bác sĩ Yersin tại Nha Trang. Ảnh: Internet

Năm 1891, Yersin quyết định đến sống tại Nha Trang. Ông cho dựng một ngôi nhà gỗ ở Xóm Cồn, mở một phòng khám và trở thành bác sĩ phương Tây đầu tiên hành nghề trong vùng. Ông chỉ nhận tiền khám của người có tiền và chữa bệnh miễn phí cho người nghèo. Yersin viết cho mẹ:

Mẹ hỏi con có thích nghề y không. Có và không. Con rất vui được chữa trị cho những người đến nhờ con khám, nhưng con không muốn biến y học thành một cái nghề, nghĩa là con sẽ không bao giờ có thể đòi một người bệnh trả tiền vì đã chữa bệnh cho người đó. Con coi y học là thiên chức, là mục vụ. Đòi tiền để chữa trị cho bệnh nhân thì chẳng khác nào nói với người đó rằng: tiền hay mạng sống.

Yersin thực hiện những chuyến thám du hàng trăm cây số trong những vùng rừng núi, vào ở trong các ngôi làng người Mọi (cách gọi người sắc tộc thiểu số thời bấy giờ). Tháng 6 năm 1893, Yersin tổ chức đoàn thám hiểm và khám phá Cao nguyên Lâm Viên. Trong nhật ký đề ngày 21 tháng 6 năm 1893, Yersin ghi:

Từ trong rừng thông bước ra tôi sững sờ khi đối diện một bình nguyên hoang vu giống như mặt biển tràn đầy những làn sóng màu xanh lá cây. Sự hùng vĩ của rặng Langbiang hòa lẫn vào đường chân trời tây bắc tạo nên bối cảnh tráng lệ, gia tăng vẻ đẹp của vùng đất này

Đến năm 1899, tại vùng đất mà Yersin khám phá, một khu nghỉ dưỡng cho người châu Âu được xây dựng và sau này trở thành thành phố Đà Lạt sau này.

 

Đoàn người của Bác sĩ Yersin khám phá cao nguyên Lâm Viên. Ảnh: Internet

Năm 1894, Yersin đến Hong Kong để nghiên cứu và tìm ra vi trùng bệnh dịch hạch. Năm 1895, ông về Nha Trang lập phòng thí nghiệm (tiền thân của Viện Pasteur Nha Trang) và cùng đồng nghiệp chế thành công huyết thanh miễn dịch bệnh dịch hạch. Năm 1898, ông mua một khu đất rộng ở Suối Dầu, Diên Khánh, Khánh Hòa để làm nông nghiệp và chăn nuôi, sống ẩn dật và để lại đằng sau ánh hào quang của một huyền thoại – người đẩy lùi bệnh dịch hạch để sống với niềm đam mê mới là nghiên cứu nông nghiệp và chăn nuôi.

Ông cho trồng cây cà phê Liberia, các loại cây thuốc, cây coca để sản xuất cocain sử dụng trong ngành dược, tuyển chọn nhiều loại thực vật và động vật từ khắp nơi trên thế giới để nuôi trồng tại đây, biến nó thành một cộng đồng nông nghiệp và khoa học với một trạm xá phục vụ cư dân trong vùng. Trong thời gian này, sản xuất huyết thanh chống dịch cho bò là nguồn thu nhập chính của Yersin. Trung tâm thí nghiệm này về sau trở thành viện thú y đầu tiên ở Đông Dương. A.Yersin cũng là người đầu tiên nhập giống cây cao su về trồng tại Việt Nam và trở thành chủ một đồn điền cao su rộng khoảng 100 ha, kiếm tiền đủ để nuôi sống Viện nghiên cứu của mình. Ông liên lạc với André Michelin, người sáng lập tập đoàn Michelin, một trong những hãng sản xuất bánh xe lớn nhất thế giới để bán mủ cao su. Nhờ đó ông gởi tiền vào Hongkong and Shanghai Bank (nay là ngân hàng HSBC) và mua các loại cổ phiếu.

Trại ngựa Suối Dầu. Ảnh: Internet

Năm 1902, A.Yersin được mời ra Hà Nội để mở một trường Y, một bệnh viện, và một trung tâm vệ sinh. Ông được bổ nhiệm làm hiệu trưởng đầu tiên của École de Médecine de l’Indochine (Trường Y Đông Dương), là tiền thân của Đại học Y Hà Nội. Sau hai năm, khi mọi thứ đã vào guồng, Yersin xin từ nhiệm, và trở về Nha Trang.
Năm 1904, ông đề nghị thành lập Viện Pasteur Đông Dương, là chi nhánh đầu tiên của Viện Pasteur Paris ở hải ngoại. Ông được cử làm viện trưởng. Ông cũng đề xuất thành lập chi nhánh viện Pasteur tại Hà Nội và Đà Lạt.
Năm 1914, từ Suối Dầu, sau một chuyến thám hiểm hai ngày đi thuyền và hai ngày leo núi, A.Yersin phát hiện ngọn núi Hòn Bà. Ông dùng số tiền có được nhờ những giải thưởng khoa học để xây dựng một con đường dài 30 cây số quanh co uốn khúc lên đỉnh Hòn Bà và tiến hành di thực các loài thực vật và động vật, gieo các loại hạt giống và xây dựng một ngôi nhà gỗ kiểu Thụy Sĩ. Ông nghiên cứu điểu học, nghề làm vườn, sưu tầm các loại hoa và trồng thử nghiệm cây quinquina để sản xuất thuốc ký ninh chữa bệnh sốt rét.

Yersin sống gần gũi, gắn bó với nhân dân Xóm Cồn – Nha Trang và tận tụy giúp đỡ những ngư dân nghèo trong xóm chài nhỏ bé. Ông sống trong một ngôi nhà ba tầng, trên tầng thượng ông đặt kính thiên văn để quan sát báo bão cho làng chài và cho dân làng đến trú ngụ ở nhà ông. Yersin được người dân ở đây vô cùng quý mến và gọi ông với cái tên thân thuộc là “Ông Năm” (vì ông có cái lon năm vạch mạ vàng trên bộ đồng phục trắng khi ông còn là bác sĩ phục vụ trên tàu viễn dương).

Tượng đài Yersin tại Công viên mang tên ông trên bờ biển Nha Trang. Ảnh: Internet

Yersin dành những năm tháng cuối đời để vui tuổi già tại Nha Trang và coi đây là quê hương thứ hai của mình. Ngày 01/3/1943, A.Yersin từ trần, để lại bao nhiêu tiếc thương cho con người và mảnh đất này. Theo ước nguyện, ông được an tán tại Suối Dầu, nơi thanh tĩnh gần Nha Trang. Ông nằm lại mảnh đất đã gắn bó phần lớn cuộc đời mình như một người con của nước Việt.
2. Di sản để lại
Di sản mà A.Yersin để lại trên miền đất Nha Trang, Khánh Hòa rất nhiều như di tích như Thư viện A.Yersin tại Viện Pasteur Nha Trang, phòng làm việc của ông nay là chùa Linh Sơn Pháp Ấn, khu mộ của ông tại Suối Dầu…
2.1. Thư viện A.Yersin: Có diện tích khoảng 300 m2 tọa lạc trên một khu đất bằng phẳng phía đông nam của Viện Pasteur, thuộc số 8 đường Trần Phú, phường Xương Huân, thành phố Nha Trang. Đây là một phòng trưng bày nhỏ dạng nhà lưu niệm, nằm trong tòa nhà hai tầng, được thiết kế theo kiểu kiến trúc đối xứng của Pháp. Căn phòng có nhiều cửa sổ, hành lang trưng bày các hiện vật, tài liệu nghiên cứu y học, thư gửi cho gia đình, các trang thiết bị, máy móc, dụng cụ thí nghiệm phục vụ nghiên cứu và một số hình ảnh về bác sĩ A.Yersin. Cạnh đó là phòng đọc sách và nghỉ ngơi của bác sĩ, gồm tủ sách, bàn đánh máy chữ, giưỡng ngủ, ghế bố bằng mây và tủ đựng đồ dùng sinh hoạt.

Bảo tàng Yersin nằm trong Viện Pasteur Nha Trang (ảnh cũ). Ảnh: Internet

2.2. Chùa Linh Sơn: Được xây dựng năm 1895, tọa lạc ở phía tây nam Núi Cô, cách Nha Trang 22 km về hướng nam, thuộc thôn Khánh Thành, xã Suối Cát, huyện Cam Lâm, tỉnh Khánh Hòa. Trước kia chùa là nơi làm việc, tiếp khách và nghỉ ngơi của A.Yersin khi ông lên Suối Dầu làm việc. Sau khi ông qua đời, năm 1958, Hội phật giáo tỉnh Khánh Hòa xin ngôi nhà để dựng chùa phục vụ cho nhu cầu tôn giáo, từ đó nơi này mang tên là Chùa Linh Sơn

Chùa Linh Sơn. Ảnh: Internet

Chùa kế thừa ngôi nhà trước đây của A.Yersin nên vẻ ngoài vẫn giữ dáng dấp của kiến trúc Pháp. Các công trình kiến trúc của chùa được bố trí hài hòa trong một không gian rộng với cổng tam quan, ao thất, lầu chuông, nhà tăng, điện quan âm, chính điện với những trang trí họa tiết nhà Phật. Từ trên sân chùa có thể thấy đồng ruộng bằng phẳng xen lẫn những mái nhà nhấp nhô của thôn xóm. Quanh chùa trông nhiều cây cảnh. Tiếng mõ và tiếng tụng kinh nơi tu niệm hòa quyện mùi trầm thoang thoảng làm cho con người có cảm giác nhẹ nhàng, yên tĩnh, thoát tục.
2.3. Khu mộ của bác sĩ Yersin: Tọa lạc trên ngọn đồi Núi Một, với diện tích 120 m2, trong khu trại chăn nuôi thí nghiệm Suối Dầu của Viện Pasteur Nha Trang, thuộc xã Suối Cát, huyện Cam Lâm, tỉnh Khánh Hòa. Từ trung tâm thành phố Nha Trang đi theo Quốc lộ 1A về hướng Nam, qua thị trấn Diên Khánh khoảng 12 km, rẽ phải đi theo con đường đất của Trại chăn nuôi Suối Dầu khoảng 1km là đến nơi. Khu mộ được xây dựng ngày 3/3/1943 sau khi Yersin qua đời để thể hiện lòng biết ơn, tôn kính của người dân Khánh Hòa đối với ông. Trải qua thời gian, mộ bị xuống cấp nên sau năm 1975, nhân dân Khánh Hòa đã xây dựng lại mộ của ông như hiện nay. Công khu mộ là trụ nâng đỡ hệ mái lợp ngói với dòng chữ “KHU MỘ BÁC SĨ A.YERSIN”. Theo con đường lát đá đi lên đỉnh đồi là nơi đặt mộ Ông. Khu mộ được thiết kế đơn giản trong một khu vực được lát đá bằng phẳng ở đỉnh đồi.

Khu mộ Bác sĩ Yersin tại Suối Dầu. Ảnh: Internet

2.4. Lầu Ông Năm: Nơi phần lớn thời gian ông làm việc tại Nha Trang. Tại ngôi nhà này, ông Năm Yersin đã trút hơi thở cuối cùng sau nhiều năm gắn bó với bà con Xóm Cồn, Nha Trang. Khi ông mất đi, ngôi nhà bỏ hoang. Năm 1946, lính Pháp chiếm ngôi nhà làm bốt. Năm 1954, hiến binh chính quyền Sài Gòn tiếp quản ngôi nhà. Năm 1978, nhà được sử dụng làm viện điều dưỡng của Bộ Công an, nay là nhà nghỉ 378 – đường Trần Phú.

Nhà khách 378 – Bộ Công an trên đường Trần Phú ngày nay nằm ngay vị trí Lầu Ông Năm xưa kia. Ảnh: Internet

2.5. Hòn Bà: Núi Hòn Bà nằm trong dãy Bích Sơn, là khu bảo tồn thiên nhiên có diện tích khoảng 21.000 ha với độ cao gần 1.600 m, giáp ranh địa phận 4 huyện là Khánh Vĩnh, Khánh Sơn, Cam Lâm và Diên Khánh. Đỉnh Hòn Bà cách Nha Trang gần 60 km về phía tây nam, khí hậu mát mẻ như Đà Lạt và được xem là Đà Lạt trên đất Khánh Hòa. Năm 1914, bác sĩ Yersin đã khám phá ra đỉnh Hòn Bà, dựng nhà làm việc và trồng cây quinquina – nguyên liệu chế thuốc ký sinh trị bệnh sốt rét.

Đường lên đỉnh Hòn Bà. Ảnh: Internet

Qua năm tháng, ngôi nhà xưa của A.Yersin đã đổ nát, chỉ còn lại nền đá hoa cương, những bậc tam cấp phủ rêu phong, bể chứa nước và tầng hầm. Năm 2004, ngôi nhà được phục dựng lại với kiến trúc hai tầng, hoàn toàn bằng gỗ, trưng bày đơn giản. Với khí hậu mát mẻ, trong lành, Hòn Bà gắn với một khoảng thời gian đáng kể mà A.Yersin sống và làm việc; nơi đây đang là điểm đến của nhiều du khách trong và ngoài nước đến tham quan, nghỉ ngơi, nghiên cứu.

Bảng hiệu Khu du lich trên đỉnh Hòn Bà. Ảnh: Internet

Ngày nay, trên đỉnh Hòn Bà, bên cạnh khu di tích là căn nhà của Yersin, người ta đã đầu tư xây dựng một khu nghỉ dưỡng nhỏ với một vài bungalow đơn sơ xây dựng dưới tán rừng và khu vực cấm trại dành cho du khách đến thăm quan.

Nhà làm việc của Yersin trên đỉnh Hòn Bà ngày nay đã được phục chế lại. Ảnh: Internet

Hiện nay, để bảo vệ khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà không bị xâm hại, các cơ quan chức năng của tỉnh Khánh Hòa đã yêu cầu chấm dứt hoạt động đón khách du lịch lên đỉnh Hòn Bà để chờ tỉnh xem xét, cso phương án bảo vệ và khai thác hợp lý. Hi vọng trong tương lai gần chúng ta lại được tham quan khu di tích của Bác sĩ Yersin trên đỉnh Hòn Bà.

Đến với đỉnh Hòn Bà không thể không nhắc đến Suối Đá Giăng. Suối bắt nguồn từ đỉnh Hòn Bà uốn lượn theo triền núi với những dải đá lô nhô, đủ hình dạng và kích cỡ, nằm khoe mình giữa dòng suối hay rải rác trên bờ cùng với đó là những hồ chứa nước và nhiều con suối nhỏ. Càng lên trên, dòng nước chảy xiết, tạo thành những thác nước nhỏ, trắng xóa.

Suối Đá Giăng bắt nguồn từ đỉnh Hòn Bà

Đến đây, du khách có thể cảm nhận khí trời trong lành, ngồi thư giãn trên những tảng đá lớn, dưới bóng cây ven bờ, hay ngâm mình trong dòng suối trong vắt, mát lạnh. Ngay dưới chân Hòn Bà thuộc xã Suối Cát, huyện Cam Lâm, ngày nay người ta xây dựng Khu vui chơi, giải trí Waterland – suối Thạch Lâm, một điểm đến mới lạ với cảnh quan thiên nhiên hoang sơ cùng gió núi và dòng suối trong xanh, uốn lượn quanh những đồi cỏ xanh tươi dưới vườn hoa anh đào.

 

Du khách chơi chèo thuyền tại KDL Waterland suối Thạch Lâm. Ảnh: Internet

Những địa danh gắn liền với dấu chân bác sĩ A.Yersin tại Nha Trang – Khánh Hòa luôn là điểm đến của những người yêu mến, cảm phục nghị lực, sự cống hiến khoa học và tấm lòng của ông. Những di tích sẽ sống mãi với thời gian cũng như Ông Năm Yersin sẽ sống mãi trong lòng người dân Khánh Hòa.

Leave a Comment